Kỷ niệm nhỏ về phòng Hồ Chí Minh

Nguyễn Việt Hồng

Năm 1963 tôi được cử sang Liên Xô học. Với vốn tiếng Nga "tàm tạm", sau giờ học tôi hay "lang thang" vào các thư viện, nhà bảo tàng của thành phố Kiev - nơi tôi chuyên tu - thủ đô của Ukraine. Tôi còn đến các câu lạc bộ sĩ quan, một số phân đội của Trường Sĩ quan Thông tin - Bộ Quốc phòng Liên Xô - mang tên Kalinin, vùng Pa Đôn, trên bờ sông Đơ-nhi-ép. Tại các đơn vị này, tôi thấy có một "phòng Lênin". Với một không gian khoảng trên dưới trăm mét vuông, "phòng Lênin" được trưng bày các tranh, ảnh về tiểu sử, hoạt động của Lênin, tác phẩm của Người, lối dạy của Người đối với thanh niên, học sinh, chiến sĩ... Trên bàn, có rất nhiều báo. Trong tủ, xếp không ít các sách viết về truyền thống quân đội, về chiến tranh giữ nước vĩ đại, về lịch sử đơn vị...

Phòng thu hút khá đông học viên, chiến sĩ đến đọc báo, sách và thường xuyên được bổ sung nguồn tư liệu. Đôi lúc tôi còn được thấy gia đình học viên đến thăm vào phòng này tìm hiểu một vấn đề gì đó, chụp ảnh chung dưới chân dung Lênin...

Mãn khóa học, về nước tôi được cấp trên giao "làm" Bảo tàng Thông tin. Tôi nào đâu phải cán bộ văn hóa, hơn nữa là cán bộ bảo tàng - một ngành khoa học nghiêm túc. Nhưng đại đội trưởng cũ của tôi từ năm 1949, Tư lệnh Thông tin Hoàng Niệm cũng học ở Liên Xô về, biết tôi đã từng được tham quan Bảo tàng Nghệ thuật Tạo hình Nga, Bảo tàng Lực lượng vũ trang Ukraine, Bảo tàng Septrenko... Ở Kiev, lại có cả mấy bộ bưu ảnh. Ông bảo: "học rồi làm, vừa học vừa làm, vừa làm vừa học".

Tôi "bổ nháo bổ nhào" đi quan sát các bảo tàng ở Hà Nội, Hải Phòng, Nghệ An, Thái Nguyên. Tôi xin được dự học lớp bồi dưỡng cán bộ văn hóa của Bộ Văn hóa... Công việc đang tiến hành, thiết kế, viết đề cương chính trị... thì xảy ra chiến tranh biên giới. Mọi việc đành gác lại. Tôi lại chuyển sang đơn vị khác.

Năm 1985, nhân kỷ niệm 40 năm Bộ đội Thông tin, tôi trở lại "làm" Bảo tàng Thông tin. Bảo tàng đã được khánh thành đúng hẹn vào ngày 9 tháng 9 cùng năm.

Hết nợ "bảo tàng" tôi suy nghĩ đến phòng Lênin ở Liên Xô. Khó có thể xây dựng bảo tàng, nhà truyền thống cho mọi đơn vị, nhất là ở các cấp tiểu đoàn, đại đội, trạm... là những phân đội cơ sở, phân tán của bộ đội Thông tin. Một "dạng" nhà truyền thống "con" mang dáng dấp như "phòng Lênin" có thể vận dụng vào Việt Nam được không? Đặt tên là gì? Nội dung ra sao? Nguồn tư liệu, tài liệu, cơ sở vật chất, kinh phí, biên chế sẽ thế nào?

Nhân một lần đi họp "trên" Tổng cục Chính trị, tôi báo cáo sơ qua suy nghĩ của mình với Phó Chủ nhiệm Đặng Vũ Hiệp. Đồng chí Hiệp nói: "về làm đề cương đi".

Sau khi làm đề cương, được Bộ tư lệnh Thông tin thông qua, tôi gửi lên Tổng cục Chính trị và được hồi âm là "cho phép làm thử".

Tôi bắt tay thực hiện ngay tại một phòng khoảng 50 mét vuông của Bảo tàng Thông tin. Phòng này có tên là "phòng Hồ Chí Minh" gồm có mấy nội dung như sau:

1. "Đất nước Việt Nam tươi đẹp, Tổ quốc ta anh hùng, ta phải xứng đáng là con dân đất Việt"

Nội dung này có các tranh ảnh về đất nước, chân dung các vị anh hùng cứu nước, các danh nhân văn hóa...

2. "Đảng ta rất vĩ đại”

Trong phần này có các ảnh chụp, bút tích, hiện vật phục chế, truyền đơn... kể về hoạt động của Bác Hồ, về các lãnh tụ, chiến sĩ cách mạng, những tháng năm nô lệ dưới thời Pháp thuộc, phong trào cách mạng - yêu nước của nhân dân ta để giành chính quyền, thắng lợi trong kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ xâm lược...

3. "Quân đội ta rất anh hùng"

Được thể hiện bằng sơ đồ phát triển lực lượng vũ trang, chân dung một số anh hùng, chân dung tất cả các Anh hùng Thông tin kèm theo chú thích tiểu sử, một số thư từ, bài báo ca ngợi thành tích, bản sao lời tuyên dương các đơn vị Thông tin anh hùng.

Ba nội dung này được đưa lên diện tích trưng bày trên tường, số rất ít còn lại được bố trí trong mấy tủ nhỏ, thấp, vừa tầm đọc.

Trong "phòng Hồ Chí Minh" còn bố trí một số bàn ghế, trên có báo Tiền Phong, Phụ nữ, Quân đội nhân dân, Nhân dân, báo Thông tin, tập san in rônêô hay viết tay... của các đơn vị Thông tin, báo tường, báo tranh... được giải thưởng sau các kỳ thi từ các đơn vị Thông tin gửi lên. Các sách viết về thông tin như: "Giữ vững đường dây", "Giao liên trên tuyến đầu Tổ quốc"... được treo trên "dây sách" có thể lấy ra, đặt vào dễ dàng. Giữa "phòng Hồ Chí Minh" đặt một tượng bán thân Bác Hồ, trên nền cờ Tổ quốc. Cạnh đấy là một đài thu thanh, khi cần phát tin tức, hoặc truyền đi các bài hát, bản nhạc nhẹ. Một số lượng không ít các sách, báo văn hóa, văn nghệ được đặt trên giá sách đặt ở cuối "phòng". Một lọ hoa, với những bông hoa đẹp, cắt từ vườn hoa đơn vị ra, được đặt dưới tượng Bác, một số "đĩa hoa" đặt trên các bàn.

"Phòng Hồ Chí Minh" được giao cho một đoàn viên xuất sắc, ưu tú của chi đoàn đứng ra quản lý, giới thiệu.

Sau một thời gian chuẩn bị, hoàn thành, chúng tôi được đồng chí Đặng Vũ Hiệp đến kiểm tra.

Đồng chí xem tỉ mỉ từng bức ảnh, tấm tranh, đọc kỹ những câu chú thích, hỏi cảm tưởng, suy nghĩ của một số cán bộ chiến sĩ được mời lên thăm quan. Quay lại phía tôi, đồng chí hỏi:

- Một phòng thế này hết bao nhiêu kinh phí?

Tôi trình bày là chủ yếu tiền dùng vào việc mua ảnh, tài liệu. Còn "công xá" trang trí, vẽ tranh là do Đoàn thanh niên làm, sách báo xin ở thư viện vốn đã có kinh phí... Tổng số ước chừng...

Đồng chí Đặng Vũ Hiệp nói:

- Có thể chấp nhận được "phòng Hồ Chí Minh" với kinh phí, nội dung, tổ chức này. Bây giờ "mình" (đồng chí thân mật bảo tôi) cho cậu ít tiền làm thử ở một số đơn vị, tính chất khác nhau, xong, tổng hợp báo cáo lên. Nếu Tổng cục thông qua cho tiến hành trong toàn quân, sẽ đặc cách phong cậu làm "tiến sĩ".

Đầu năm sau và tiếp sau đó chừng hết năm, tôi và một số đồng chí trợ lý bảo tàng đã đi xây dựng "phòng Hồ Chí Minh" tại một tiểu đoàn học viên Trường Kỹ thuật Thông tin, tại Bệnh xá Thông tin, một đơn vị quân bưu trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh, một đơn vị vô tuyến điện hoạt động trên đất bạn, một số phân đội thông tin Phòng không - Không quân, Quân khu 7 và một đơn vị ở Phnôm Penh.

Cuối năm 1986, sau khi nhận được báo cáo tổng kết và cử người đi kiểm tra, Tổng cục Chính trị đã có chỉ thị bước đầu, lần lượt tổ chức "phòng Hồ Chí Minh" tại một số đơn vị thí điểm, sau đó tiến hành nhân rộng khắp trong toàn quân.

Trong mấy năm gần đây, tôi có dịp được đến thăm các "phòng Hồ Chí Minh" ở một số đơn vị bộ đội đóng quân tại Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Cao Bằng, Đồng Tháp, Cần Thơ, Quảng Bình... đều thấy tổ chức khá phong phú, đã có thêm tivi, có nơi còn kết hợp đọc báo hàng ngày vào buổi tối cho đơn vị, làm lễ kết nạp đoàn viên, đảng viên, chụp ảnh các chiến sĩ thi đua, kể chuyện truyền thống, tiếp đón đại biểu nhân dân địa phương. Cũng còn có "phòng" sơ sài, và nội dung hoạt động còn nghèo nàn... chắc chắn sẽ được uốn nắn, bổ sung và hy vọng sẽ "giàu, đẹp" hơn.

Hẳn là "phòng Hồ Chí Minh" có mang lại một "cái gì đó" trong giáo dục lòng yêu nước, tự hào về truyền thống của cha, anh... có đóng góp ít nhiều vào sức mạnh văn hóa, chiến đấu của chiến sĩ, nên đã được coi như một "biên chế chính thức".

Phải chăng nơi đây đã mang tính chất một "điểm văn hóa" trong tế bào cơ sở của lực lượng vũ trang, một sức mạnh tinh thần của nhân dân ta để chiến thắng nhiều kẻ thù trang bị vật chất hơn ta? Phải chăng "nhà văn hóa lớn Hồ Chí Minh" thêm một bước nữa, đã đến với các thế hệ chiến sĩ trẻ trong quân đội Người đã sáng lập, rèn luyện, dẫn dắt đến chiến thắng hoàn toàn.

Trở lại lời hứa của Thượng tướng Đặng Vũ Hiệp. Có lần gặp Thượng tướng, tôi có nhắc lại lời hứa ấy. Thượng tướng đập tay vào vai tôi nói:

- Nhớ dai thế! Mình nghe cậu là tiến sĩ rồi cơ mà.

Tôi vẫn cố nài:

- Thưa anh, mới có "phun thuốc sâu"¹ thôi ạ!

N.V.H.

Đăng bởi Quang Hưng (nguồn “Tín hiệu văn hóa – Tín hiệu tiến công”. NXB Công an nhân dân 2005)

-------------------------------------------

¹ Viết tắt pts, câu nói vui chỉ phó tiến sĩ.