Đặng Trường Lưu
Sáng nay ngược đỉnh đèo cao
Lắng nghe thư Bác vọng vào trời xuân
Đường xa như xích lại gần
Mồ hôi thấm áo mấy lần vẫn vui
Ta đi trồng cột lưng trời
Gọi hoa sứ nở theo lời thư xuân
(Việt Nguyên - Nghe thư Bác)
Đây là bài cao dao in ở trang đầu tập sách "Hương
thơm hoa sứ" của cán bộ, chiến sĩ Đoàn Thông tin Lam Sơn đầu năm 1969. Bài
ca dao này cũng lại xuất hiện trên báo Thông tin của Binh chủng, số đầu
tiên, ra đời sau đó vài tháng. Ở những tuyển tập thơ ca Binh chủng và Quân đội xuất
bản trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, bài "Nghe thư Bác" luôn được
góp mặt như sự khẳng định vị trí của mình bởi giá trị nội dung và hình thức biểu
hiện. Bài ca dao này được viết sau sự kiện Binh chủng Thông tin liên lạc mở
"Đại hội thi đua lập công, quyết tâm đánh thắng giặc Mỹ xâm lược", và
vinh dự đón nhận thư khen của Bác Hồ ngày 28 tháng 01 năm 1969. Sự kiện chính
trị này đã tạo nên cảm hứng tuyệt vời, chắp cánh cho bài ca dao bay thẳng vào
lòng người chiến sĩ, suốt những năm dài chiến tranh ác liệt và chiến thắng vẻ
vang. Cũng có thể nói, đây là một trong những tác phẩm báo hiệu sự nở rộ sau
này của dòng thơ ca Thông tin và đội ngũ những người làm nghệ thuật trưởng
thành từ lính của Binh chủng Thông ttin liên lạc.
Không gian, hoàn cảnh mà bài ca dao nói đến đã khắc hoạ
rất rõ tính chất công việc và tâm trạng người lính, nỗi vất vả gian nan khi dựng
đường dây băng qua núi cao vực thẳm. Khi được nghe thư khen của Bác Hồ, lòng
chiến sĩ rung lên bao âm điệu mới, ngỡ lời Bác vang vọng đâu đây nơi đất trời
cao rộng. Người chiến sĩ như được tiếp thêm sức mạnh, quên cả "đường
xa" nhọc nhằn, "mồ hôi thấm áo mấy lần", lạc quan vươn tới hoàn
thành nhiệm vụ. Đó là ý nghĩa nội dung và cũng là cấu tứ của tác phẩm, khi tác
giả sử dụng hình ảnh "trời xuân", "thư xuân" rất thực, tác
động lên nhau, làm sáng lên hình ảnh mùa xuân thứ ba ẩn chứa trong cụm từ
"gọi hoa sứ nở". Hình ảnh gợi cảm và sinh động này, thêm một lần, lắng
sâu vào lòng người những giá trị vừa hiện thực vừa lãng mạn.
Trong thơ ca, việc sử dụng hình tượng này đắp chồng
lên hình tượng kia với nhiều tầng ngữ nghĩa để tạo hiệu quả khái quát cho một
hình tượng khác nữa là một thủ pháp thông dụng. Có điều ở bài ca dao "Nghe
thư Bác", tác giả đã áp dụng kỹ thuật này thật hài hoà, thật nhuyễn, không
một manh nha của bài trí, sắp đặt. Dường như cảm hứng và thi pháp xuất hiện
cùng thời khắc nên hình ảnh và ngôn từ cứ thế hiện lên.
Từ câu mở đầu như lời kể chuyện nhẹ nhàng:
Sáng nay ngược đỉnh đèo cao cao
Lắng nghe thư Bác vọng vào trời xuân
khiến ta ngỡ mùa xuân thiên nhiên đến trước, nhưng khi
đọc đến câu cuối:
Ta đi trồng cột lưng trời
Gọi hoa sứ nở theo lời thư xuân
mới vỡ ra một điều hiển nhiên: chính lời thư ân tình của
Bác đã khiến đất trời thay da đổi thịt. Chính bởi cái nhìn lạc quan từ trong
tâm tưởng mà những tích sứ vô tri vô giác cũng hóa thành bông hoa bừng nở. Sức
cảm hóa từ lời thư khen ngợi của Bác khiến cho lòng ai cũng phấn chấn tràn trề,
đường dây cũng nở hoa chiến công và mùa xuân trở về sớm hơn thường lệ.
Bài ca dao gồm sáu câu lục bát đã vẽ ra cả một không
gian rộng với cảnh lao động của người lính Thông tin, gian truân mà phơi phới
niềm vui. Cảm hứng có tính nhân văn đã đưa những câu ca dao mộc mạc, gọn gàng ấy
lên tầm hoành tráng. Từ ngữ dung dị, gần gũi cho ta cảm nhận cái hay của thể loại
ca dao truyền thống: "Đường xa như xích lại gần", ấy là cách nói mang
sắc màu dân dã. Câu ca dao này cho ta nhớ về một bài ca dao khác cũng của người
lính xây dựng đường dây, được phổ nhạc thành
bài hát truyền thống, đó là bài "Chịu lính đường dây" với câu mở đầu
đậm đà kịch tính: "Cưỡi mây lên gõ cổng trời" và câu kết: "Lên tận
cổng trời, chịu lính đường dây". Mới hay, cái ngôn từ thậm xưng đã nói được
phần nào phẩm chất riêng biệt đầy cá tính, của những con người quanh năm ngày
tháng đi xây dựng công trình thông tin chiến lược. Hơn thế, bài ca dao
"Nghe thư Bác" còn cho ta dư vị ngọt ngào, mới mẻ của không khí thơ
ca hiện đại. Khi tác giả "gọi hoa sứ nở" chính là khi tác giả - người
lính, trong thăm thẳm tâm hồn đã ngập tràn xuân mới.
Cô đọng, khúc chiết và hứng cảm. Bài ca dao "Nghe
thư Bác" là tâm tình, là niềm lạc quan, là ý chí quyết vượt qua mọi gian
khó để hoàn thành nhiệm vụ, xứng đáng với lời khen ngợi và những bài học sâu sắc
mà Bác Hồ kính yêu dành cho bộ đội Thông tin.
35 năm qua, đã có bao tác phẩm thơ ca chiến sĩ Thông
tin nói về chiến công của mình và lòng nhớ ơn Bác Hồ vô vàn yêu quý. Nhiều bài
thơ và ca dao đã vượt qua không gian, thời gian để đọng mãi trong lòng người đọc.
"Nghe thư Bác" của Việt Nguyên là một tác phẩm như thế. Tác giả đã có
nhiều đóng góp cho nền văn nghệ Binh chủng, Quân đội và Nhà nước. Việt Nguyên
là một trong những bút danh của nhà thơ Quang Chuyền hiện nay.
Ɖ.T.L.
Tháng 12-2003
Đăng bởi Quang Hưng (nguồn “Tín hiệu văn hóa – Tín hiệu tiến công”. NXB Công an nhân dân 2005)