Có một dòng suối văn hóa thông tin

Đại tá, TS Nguyễn Văn Khoan, hội viên Chi hội Phòng KHQS

Vào những năm kháng chiến chống Pháp rất ít người trong nhân dân ta, xã hội ta biết đến anh lính thông tin. Nếu là báo vụ, cơ yếu, anh được bảo vệ tại những nơi bí mật. Nếu là liên lạc chạy chân, anh cũng là quần áo bà ba, áo vải thô nhuộm chàm, vượt đường số 6 vai bị, tay gậy như "bờ lờ" (buôn lậu). Và dù cả trên đường Trường Sơn cũng khó khăn nhận ra anh là ai, da tái mét vì sốt rét, đi về đâu, trừ đồng đội anh ở hai đầu trạm.

Hòa bình trên nửa nước có thêm hình ảnh anh lính thông tin "trồng cây leo cột", "tích tà, tích tích". Nhưng thanh niên làm nghĩa vụ quân sự thì lại thích sang pháo binh oai hùng, mơ gì đến anh lính báo vụ "bẹp tai, chai đít". Các cô khoe "gái công trường như hoa thiên lý", và chế “trai thông tin như khỉ leo dây"...

Bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ, các o thanh niên xung phong Quảng Bình lại khá cay nghiệt, khi hát: "Bao giờ thổi tắt đèn pin thì... em mới lấy lính thông tin làm chồng...". Hò lơ...

Chí ít, thì anh lính của binh chủng này chẳng được "người ta" hiểu biết cho "ra ngô, ra khoai".

Thế mà, chỉ vài năm âm thầm tạo dựng, có lẽ lấy mốc từ ngày 28-1-1969, khi Bác Hồ gửi thư khen cán bộ, chiến sĩ thông tin, thì tình hình khác hẳn.

Nhân dân được thông báo qua đài "Tiếng nói Việt Nam" qua buổi "Phát thanh quân đội nhân dân", về thành tích của bộ đội thông tin. Rồi đọc trên báo thấy thông tin, xem phim, càng thương yêu "những cô gái thông tin K6 như Tuyết Lan, Việt Hồng, Dương Thị Lệ Phái...", hiểu rõ hơn lao động vất vả của anh lính xây dựng trong phim "Đường dây quyết thắng". Rồi lại được nghe đài, truyền đi những buổi "Văn nghệ ca hát nghiệp dư" do các đội tuyên truyền văn hóa từ chiến trường trở về của đoàn M30, M34, H05... vừa ca hát, vừa khôi phục thông tin liên lạc, sửa chữa máy móc và khâu vá quần áo cho chiến sĩ, tự biên, tự diễn hoặc thừa hưởng những sáng tác của các nhạc sĩ chuyên nghiệp, quần chúng về anh lính "hải đảo thông tin"... về "Bài ca đường dây" hay "Tích tích tà tà" và các bài ca khúc khác của các nhạc sĩ Huy Du, của Văn An, Đôn Truyền, Vũ Trọng Hối, Nguyễn Đức Toàn, Huy Thục, cả tấu "cóc" của Nguyễn Duy... cả "Vác dây lên gõ cổng trời" của Phạm Huy Thưởng.

Những tổ bảo vệ đường dây hẻo lánh trên biên giới Việt-Lào, những trạm, đài lưu động ven sông Tiền, sông Hậu, ở rừng đước Đồng Tháp Mười Nam bộ, đêm đêm, sáng sáng vẫn được biết đến những thành tích của đồng nghiệp mình trên các mặt trận...

Rồi một loạt sách về gương "người tốt, việc tốt" ra đời, dễ đến vài ba chục cuốn bên cạnh các sách "Tiếng hát thông tin", "Thơ thông tin"... lần lượt xuất hiện các tác giả và tác phẩm: Nguyễn Duy với "Cát trắng", rồi Phạm Đức, Phạm Khắc Vinh, Quang Chuyền, Phạm Phú Nhân, Thụy Kha, Đình Tính, và Nguyễn Cảnh Hưng - gần đây nhất với "Giã từ lời nói dối".

Báo "Thông tin" là một sợi dây đoàn kết, có lẽ vì xinh xắn mà 300 cộng tác viên trong toàn quân đã để ý tới, viết bài, nhận xét, phát hành cho. Báo đã "lần mò" vào tận B2 và đã cung cấp cho làng báo những cái tên mới như: Anh Ngọc, Trung Thu, Quang Thống, Hồng Đào, Huy Thiêm, Lương Văn Tăng, Lê Như Tiến, Phạm Đình Trọng... và hai cô nhà báo: Thanh Hải, Thúy Minh. Bộ đội thông tin nhờ các họa sĩ Văn Đa, Nguyễn Thụ... đã mở đầu toàn quân về một phong trào vẽ, tổ chức triển lãm đầu tiên "Chiến sĩ thông tin vẽ" tháng Mười năm 1969, đã được đồng chí Trường Chinh đến thăm, xem tranh và khen ngợi. Những họa sĩ điêu khắc, giáo viên hội họa sau này có "chân" trong Hội nghệ sĩ tạo hình là những chàng trai đã một thời mặc áo lính, phù hiệu cánh sóng như Nguyễn Cương, Phạm Ngọc Liệu, Duy Độ, Thế Dân, Trường Lưu... và có người "chuyển nghề" như Xuân Hạnh, Minh Chải, Mỹ Bình.

Nhà sáng tác nhạc "Cây nhà lá vườn" gần như trọn đời gắn bó với đề tài thông tin là Phạm Khắc Vinh. Anh đã để lại cho bộ đội thông tin một gia tài không nhỏ về tinh thần mà nay chỉ có thể tìm thấy trong trái tim đồng đội.

Có thể là anh lính thông tin có văn hóa - thấp là lớp 7, vừa phải là lớp 10, 12, cao hơn là sinh viên đại học... Có cả những thầy giáo cấp 2, cấp 3 cũng đã từng là lính thông tin - nên trong sinh hoạt lối sống hàng ngày từ cách ăn nói thanh cao, xưng hô lịch thiệp đến cách sử dụng thời gian nghỉ ngơi giữa hai buổi ca kíp lấy sách ra đọc, học ngoại ngữ, viết nhật ký... xem ra họ "văn hóa lắm"! - đấy là lời khen của dân với bộ đội thông tin Cụ Hồ.

Dù chỉ có một góc rừng, dù chỉ là một không gian ít ỏi trên mặt vách chiếc xe tiếp sức, vẫn thấy họ treo ảnh Bác Hồ, cắm vài bông hoa nhỏ, dán đôi ba tấm ảnh các cô gái xinh đẹp. Doanh trại của họ không nơi nào là không có vườn cây, luống hoa, chuồng trại chăn nuôi, nơi thì dăm con gà, chốn thì vài chú lợn, gây cho khách tham quan một "cái" gì đó “vừa truyền thống, vừa hiện đại", vừa quân đội chính quy, vừa gia đình êm ấm...

Tự hào về truyền thống của cha anh và của thế hệ mình, lần đầu tiên trong quân đội ở các đơn vị cơ sở bộ đội thông tin có Phòng Hồ Chí Minh. Ở trung đoàn, nhà máy, trường học có nhà truyền thống. Bộ đội thông tin đã có một loạt sách viết về lịch sử truyền thống ngành giao thông liên lạc, mà tiêu biểu là cuốn "Lên đường hạnh phúc" của một thầy giáo, một huynh trưởng Hướng Đạo, nguyên Cục trưởng đầu tiên của Cục Thông tin: Hoàng Đạo Thúy... Và từ lâu họ đã chuẩn bị cho một cuốn sử hiện vật: Bảo tàng Thông tin đã mở cửa đón khách đúng vào ngày Bộ đội Thông tin kỷ niệm 40 năm truyền thống, ngày 9 tháng 9 năm 1985.

Danh sách những bộ phim truyện nói về thông tin bắt đầu từ những phim huấn luyện, rồi chuyển sang các phim thời sự "Đường dây quyết thắng", "Những cô gái thông tin K6" (được giải thưởng quốc tế) rồi tiếp theo là những phim về gương người tốt, việc tốt. Sau ngày thống nhất nước nhà, hàng loạt phim truyền thống ra đời. Tuy có đôi ba phim có tính chất như cho "đủ mâm, đủ bát" nhưng dù sao cũng nói lên những hình ảnh pha lẫn quá khứ và hiện đại, nhắn nhủ những người đi sau cần làm thế nào để khỏi phụ lòng cha anh đi trước.

Lính thông tin đâu phải chỉ có ở Bộ Tổng? Họ có mặt ở quân khu, quân chủng, binh chủng, biên giới, hải đảo. Có anh lính thông tin đi mây về gió, có cô thông tin vượt sóng ngàn khơi, có o giao liên mây trắng Trường Sơn quện chặt đôi chân rớm máu... Thế thì làm sao tâm hồn họ không phơi phới... Ngay dù bị câu thúc ngồi trực một mình ở tổng đài, đêm khuya thanh vắng, họ vẫn hòa nhịp đập với trái tim toàn quân, cả nước. Cô gái nhìn hàng “phích" tưởng tượng ra một đội quân chỉnh tề, chuẩn bị diễu hành qua Lăng Bác. Mơ mộng và cũng hiện thực biết bao!

Trước, có người ghét, ghét cái nghề thông tin, ghét lây sang anh em, chị em chiến sĩ thông tin. Dần dần, công luận đã nhận ra cái quý báu của các chị, các anh là giữ im lặng, đứng sau những chiến thắng vẻ vang của đồng đội khi mỗi một - rồi hàng ngàn chiếc máy bay địch rơi – khi cả nước biết đến một Tết Mậu Thân 1968 "thần kỳ", một ngày "30 tháng 4 năm 1975" lịch sử. Hình như các anh, chị vẫn đứng đâu đó e ấp, ngại ngần không muốn nói đến mình.

Nhân dân đã yêu anh chị chiến sĩ thông tin, đã tự hào về con em mình ở một binh chủng đầy chiến công mà vẫn văn hóa, khiêm tốn, nhịn nhường. Các cô gái thành thị đã bị những mũi tên tình yêu thông tin chạm vào cặp mắt xanh của mình vì cảm động nhận được bức thư dán những "5 con tem" như nhạc sĩ Vũ Trọng Hối đã mách nước.

Người ta bảo nhau: thông tin có tình, có nghĩa. Điều này bắt nguồn từ một công tác hiệp đồng tập thể. Riêng một lính, một đài, một máy thông tin chẳng làm nên cơm cháo gì. Chiến tích của anh, chị ghép đôi với của bạn, với người anh em kết nghĩa là bưu điện. Tình nghĩa thông tin đó là những trại trẻ, bệnh xá, nhà an dưỡng, trường văn hóa trong chống Mỹ, đến chút quà vật chất, tinh thần cho các gia đình thương binh, liệt sĩ, cán bộ về hưu, một chuyến xe đi hàng trăm cây số của chính ủy Lê Cư đến thăm một ông lính già đánh máy... Dù sau đó cái việc này có ít nhiều giảm đi, "xuống cấp" đi, nhưng nhìn chung cả một quá trình, bộ đội thông tin "ăn ở" với nhau, với dân, với bạn bè có thể nói là có nghĩa, có tình.

Bộ đội thông tin là một bộ đội có văn hóa giống như bộ đội của toàn quân, nhưng có một cái gì đó khang khác, phải chăng họ hiểu được nguồn gốc sâu xa, tự hào về lời dạy của Bác Hồ: "Việc liên lạc là một công việc quan trọng bậc nhất". Phải chăng cái Tình, cái Nghĩa, cái Tâm, cái Đức, và cả cái Lễ, cái Văn ở bộ đội thông tin đã tạo nên một dòng suối, dòng suối văn hóa thông tin? Bác Hồ đã dặn "Thông tin như mạch máu đừng để vi trùng thâm nhập vào".

Dòng chảy văn hóa thông tin không nên và chẳng nên bao giờ có những gì làm vẩn đục làn nước trong xanh của con suối đó.

Có cái gì đó về vật chất, vi-la (biệt thự), lâu đài, vàng, bạc, danh vọng, chức tước rồi cũng có thể theo thời gian mà "yên nghỉ", nhưng nhân bản của con người, văn hóa của một cộng đồng chắc sẽ tồn tại vĩnh hằng.

Mong làm sao, nếu có thực một dòng suối văn hóa thông tin, dòng suối đó luôn luôn hãy được tiếp nhận thêm những nhánh suối, mạch ngầm mới, luôn luôn trong và mát lành như mạch máu đỏ hồng cầu mà không có vi trùng thâm nhập...

Đăng bởi Quang Hưng (nguồn “Giao thông – Thông tin – Liên lạc”. NXB Lao Động 1997)