Cố nhà thơ, nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha (1949-1925) –
nguyên cán bộ Phòng Tuyên huấn Binh chủng
Tiếp phần 4/6
Làm xong cột tuyến ngắn, các chiến sĩ lại dỡ lán trại hành
quân. Cuộc sống lưu động khiến lính đường dây nhanh nhẹn và đơn giản. Tất cả chỉ
gọn gàng trong chiếc ba lô. Xây dựng "đường dây thống nhất", các đơn
vị thi công thực hiện khẩu hiệu "Đại đội làm cơ khí, kéo dây theo đội hình
tiểu đoàn". Thực hiện khẩu hiệu ấy, có nghĩa là trong một khoảng tuyến khá
rộng, chỉ có một đơn vị kéo dây. Nhờ vậy mà các mối hàn chia lẻ giảm đến mức tối
thiểu. Do đó, điện trở trên đường dây thấp xuống. Điều kiện thông thoại được
tăng lên. Cách làm ăn lớn như thế chưa phải đã được chấp nhận ngay. Phải có kế
hoạch thật sít sao về thi công cơ khí thì mới có tuyến giao đúng ngày cho bộ phận
kéo dây đến sau. Không thể tùy tiện được. Mặc dù biết anh em thi công rất mệt,
nhưng gặp những hiện tượng vi phạm, chúng tôi vẫn kiên quyết đấu tranh. Dần dần
quen đi, mọi việc trôi chảy trong guồng máy lớn.
Cuộc đời lưu động làm cho tâm hồn lính đầy phóng khoáng.
Tôi nhớ mãi câu ca dao vô danh khá hay:
Vai
mang nặng cuộn dây đồng
Lưng
thì còng xuống mà lòng bay lên.
Đến với lính, ngồi túm tụm hút thuốc lào, tôi lại nhớ bóng
dáng của Trung đoàn phó Trúc. Người lính già ấy mặc tóc bạc trắng vẫn cùng anh
em vượt Trường Sơn. Vừa chỉ huy vừa làm thơ, lúc nào anh cũng ung dung thanh thản.
Tiếc rằng vì bệnh dạ dày quá nặng, anh chỉ làm Đoàn trưởng Đoàn Lam Sơn được một
thời gian ngắn.
Nhưng chính cuộc sống khắc nghiệt này đã đào thải bao
con người lùi bước. Cái sàng lọc nghiêm khắc của cuộc sống không ưu tiên một ai
dù người ấy là chính ủy, đoàn trưởng. Sao có thể chỉ huy Đoàn được khi không dám
quyết tâm nhận nhiệm vụ của trên. Năm nay, bước vào kỳ thi công quyết liệt, một
ban chỉ huy gần như hoàn toàn mới được ổn định. Với sức mạnh mới, con tàu thi
công có chiếc đầu tàu khỏe đã băng qua nhiều quãng hiểm nghèo. Vượt qua những đỉnh
Động Giao vời vợi, dốc Mẫu Đơn thăm thẳm, cao điểm Động Tri ác liệt toàn Trung
đoàn đang mạnh mẽ tiến về phía trước. Ở đâu, tôi cũng gặp các cán bộ chỉ huy
xoay trần công tác với anh em. Ngoài năm mươi phần trăm giờ quy định công tác thực
tế, năm mươi phần trăm giờ còn lại, các anh dùng làm kế hoạch, đôn đốc, kiểm
tra, lo toan đời sống cho anh em. Gian khổ có nhau, trên đường dây, không có
khoảng cách giữa cán bộ và chiến sĩ. Họ cùng tựa vững vào nhau để tạo nên chân
dung lính đường dây.
Dọc đường đến các đơn vị thi công, tôi gặp Liễu ở Tiểu
đoàn 86 và Tăng ở Tiểu đoàn 9. Các bạn tôi đang từng ngày bám sát, giải quyết
những tồn tại do chỉ đo đạc một lần, chúng tôi không sao tránh khỏi. Đến với
nhau một đêm, chúng tôi tâm sự không muốn ngủ. Mới có nửa năm, đứa nào cũng cảm
thấy mình lớn hẳn giữa cái guồng máy cuốn đi như nước.
Ra cơ quan Đoàn bộ, tôi gặp Phong. Phong đưa tôi xem tập
thiết kế vừa làm xong cùng bốn cán bộ trung cấp thiết kế. Tôi lật lật xem kỹ từng
phần. Tôi run lên vì nhiều kết luận mới mẻ và tính toán tỷ mỷ. Đặt tập thiết kế
vào tay Phong, tôi nói:
- Đây là một tập thiết kế khá hoàn chỉnh. Mình chưa nghĩ
là các cậu làm được như thế ở Trường Sơn.
Phong chầm chậm đáp lời:
- Chúng mình mò mẫm mãi. Tất cả các mẫu thiết kế cũ đều
quá sơ sài. Công trình này đòi hỏi tập thiết kế có tầm cỡ lớn hơn. Cố gắng hết
cỡ nhưng cũng còn vướng nhiều lắm.
Tôi gật đầu:
- Mình cũng thấy vậy. Nhưng phải có thời gian nhỉ.
Phong loay xoay tập sách trong tay:
- Chỉ tiếc là ít tài liệu quá. Giá chúng mình có đầy đủ
thư viện như Hà Nội.
Tôi im lặng. Nhìn cặp mắt thiếu ngủ của Phong sáng lên,
tôi muốn ghì ôm bạn.
Anh Bàn cũng gầy nhiều. Gặp tôi, anh chậm rãi nói về
sơ suất vừa qua. Do kiểm tra thiếu tỷ mỷ, các anh đã tính sai đào cho 12 cây số
800 mét, tức là vừa tròn một khu nguyên. "Sai một ly, đi một dặm",
các anh đã phải lăn lộn đến hàng chục cây số để sửa lại sai sót.
Dẫu có thành công, thất bại nhưng cả Tiểu ban kỹ thuật
đều thấy mình trưởng thành một bước. Nề nếp làm việc của một Tiểu ban kỹ thuật
chưa hề có sách nào quy định, qua thực tế đã hình thành. Tại cây số HSS đường
14, chúng tôi lao vào cắt tranh chặt nứa, làm nhà ở sở chỉ huy mới của Đoàn.
Làm kỹ thuật đã thế, xoay ra làm nhà cũng chẳng kém. Sau một tuần nhọc mệt, chúng
tôi đã có một căn nhà khang trang. Nhà dựng ở sườn núi, có cầu thang đi lên.
Trước nhà có một hành lang khá rộng. Lính lạ thật. Lúc thật lúi xùi, lúc thật đàng
hoàng. Cả cơ quan Đoàn bộ khen nhà của Tiểu ban kỹ thuật. Lần đầu tiên, giữa
Trường Sơn, chúng tôi dựng được căn nhà nghiêm chỉnh.
* * *
Càng đến kỳ nước rút, nhịp độ thi công càng cuốn nhanh
như lốc. May mắn, năm nay mưa có vẻ muộn hơn. Nhưng chưa mưa được thì nắng càng
gắt. Gặp nhau trên tuyến, mặt ai cũng đen nhèm. Duy có nụ cười chẳng làm sao
đen được cứ nở trắng như hoa. Giữa lúc cả Tiểu ban bấn lên vì bao nhiêu công việc
thì việc bàn giao tuyến đoạn từ Khe Sanh đến A Sầu bị bế tắc. Đoàn nghiệm thu không
làm được biên bản nghiệm thu vì chỉ tiêu điện không đạt. Tuyến xấu hay vì lý do
gì? Câu hỏi cần được trả lời.
Tiếp xúc nhiều với đơn vị thi công, tôi hiểu khá rõ đời
sống vất vả của anh em. Sáng ăn chính xong, những người lính khoác quần áo công
trình mà họ thường gọi là "đồ bay" lên tuyến. Cơm chính lèo tèo chút
ít thịt hộp. Chủ yếu là ruốc mặn. Làm quần quật đến trưa, ăn một nắm cơm nguội
lạnh, có khi với muối trắng. Chiều về, lại điệp khúc ruốc mặn, mắm kem. Căng
lên một thước đường dây, công sức sao kể xiết. Chỉ cần một kết luận chưa khách
quan về tuyến thì công sức của anh em, quyết tâm của Đảng ủy đơn vị đánh giá thế
nào? Để giải quyết nâng cao chất lượng và đánh giá thực chất đoạn tuyến này,
tôi và anh Từ cùng một trung đội nhanh chóng lên đường.
Anh Từ nguyên là cán bộ đại đội lên làm trợ lý tham mưu.
Trước khi vào bộ đội, anh đã là công nhân bưu điện nên nắm kỹ thuật khá tốt. Dừng
lại ở một tổ đường dây, chúng tôi nghỉ qua đêm. Ngay sau bữa cơm chiều, anh Từ
đã gọi tôi ra và nói:
- Ngày mai, ta sẽ đến tuốt Khe Sanh. Sau đó cùng lính
đi kiểm tra từng gốc cột nhé.
- Ấy chết! Làm thế làm gì?- Tôi vội cướp lời.
- Thế ông định thế nào? - Anh Từ hỏi lại tôi.
- Tôi đề nghị tiến hành đo từng đoạn. Đoạn nào tốt thì
thôi. Đoạn nào chưa tốt, ta sẽ kiểm tra như thế.
- Liệu như vậy được không?
- Được quá đi! Chất lượng điện khí cả tuyến đo từng đoạn
quyết định, làm thế này vừa bớt sức, vừa nhanh, vừa khoa học chứ.
- Ồ! Thế thì hay quá. Mình cứ nghĩ... - Anh Từ vừa nói
vừa cười vỗ vai tôi: "Kỹ sư có khác". Tôi cũng buồn cười vì việc này
đơn giản quá. Anh Từ quá khen thôi.
Ngay hôm sau, chúng tôi tiến hành công việc. Đúng như
dự kiến, chỉ có một đoạn tuyến không đạt sau khi đo thử. Chúng tôi xộc thẳng
vào đoạn tuyến đó. Thì ra do phát cây sơ sài, anh em đã không triệt khử bụi
lau. Qua nắng mưa, lau lại tốt lên, trùm vào đường dây. Ở một số đoạn khác, các
dây leo vươn khá mãnh liệt cũng vươn xoắn xuýt vào dây. Giải quyết xong, chúng
tôi tiến hành đo thử toàn tuyến. Còn gì sung sướng hơn khi đứng dưới cột đầu,
cuối nghe chuông điện ở các máy lẻ cùng reo vang trên các đôi dây. Còn gì vui
hơn khi các kim đo ở đồng hồ đo chỉ thị các trị số đều đạt và vượt tiêu chuẩn.
Chỉ sau một tuần, vấn đề đã được hoàn thiện gọn ghẽ. Chúng tôi ký kết biên bản
bổ sung ngay tại cột cuối ở thung lũng A Sầu. Lại một thử thách di qua.
Chưa kịp nghỉ ngơi, tôi lại cùng cả tiểu ban lên tuyến
tổ chức nghiệm thu đoạn tuyến A Sầu - Bến G... Do quyết tâm của toàn Đoàn, một
đoạn tuyến vài trăm cây số đường dây được hoàn thiện trong chín tháng. Ở bến
G... một nhánh đường bằng cáp đã kéo tới làng R... chỉ huy sở mặt trận B1. Năm ấy,
mệnh lệnh đã bay qua vạn dặm Trường Sơn vào chiến trường. Năm ấy, qua đường
dây, nhiều cán bộ miền Bắc vào Nam công tác đã khóc khi nghe qua tổ hợp tiếng
nói của người thân, của Trung ương sau mười mấy năm xa cách.
Mùa mưa dẫu đến muộn cũng đã bắt đầu trút nước xuống
nóc rừng. Đường dây "thống nhất" xuyên Trường Sơn kéo qua "Dốc
Quảng Nam, gan Cộng sản" có thời cơ thử thách mình. Toàn Đoàn trú quân tại
Quảng Nam. Các đơn vị lục tục kéo về, lục tục cắt tranh chặt nứa làm nhà. Chính
lúc ấy, cuộc tấn công chống lấn chiếm đã mở ra khắp mặt trận B1. Hướng Thượng Đức,
ngày đêm vọng về tiếng pháo.
* * *
Với vỏn vẹn ít sách và chút vốn liếng không đồng đều của
từng người, cả Tiểu ban kỹ thuật bắt tay vào thiết kế toàn bộ công trình đường
dây. Bàn bạc với mọi người, anh Bàn nói:
- Đường dây đã dựng ở Trường Sơn. Nhiệm vụ chúng ta
trong mùa mưa này là chứng minh tại sao có thể xuyên Trường Sơn được. Mong các
đồng chí dốc hết vốn vào công việc này, dẫu hoàn cảnh thật khó đối với chúng
ta.
Trong toàn bộ nhiệm vụ thiết kế, tôi được giao phần tính
toán cơ và điện khí. Ngồi giữa tiếng mưa điệp khúc Trường Sơn, ban ngày, ban tối
đều phải thắp đèn bão, chúng tôi lần mò những phương trình, những con số.
Từ năm 1965 đến nay, sau khi chính thức thành lập Đoàn
Lam Sơn, Tiểu ban kỹ thuật cũng được hình thành. Lực lượng chủ công ban đầu là
một vài đồng chí sơ cấp kỹ thuật. Năm 1968, Tiểu ban được bổ sung thêm khá nhiều
trong số hai mươi đồng chí trung cấp kỹ thuật về công tác tại Đoàn. Cho đến năm
1974, những người có mặt từ ngày đầu ở Đoàn, đều công nhận lực lượng hiện tại
là hùng hậu nhất. Nhưng ngay từ buổi đầu, các tập thiết kế đã ra đời. Lần này,
tuy làm thiết kế trong Trường Sơn và vấn đề đường dây cột sắt hình U là vấn đề
mới nhưng lẽ nào không làm được. Chúng tôi đã thừa kế kinh nghiệm của những người
đi trước. Đó là cuộc vật lộn với vùng U Bò - Ba Rền sáng mãi một thời đường dây
"quyết thắng". Đó là cuộc chiến đấu táo tạo kéo đường dây dã chiến ở
Trường Sơn Tây năm xưa. Mỗi hoàn cảnh mỗi khó khăn mới. Nhưng sẽ lại có cách giải
quyết mới. Đó là điều chắc chắn.
Cứ ngồi trước bàn làm việc là đầu tôi lại vởn lên bao vấn
đề mà chín tháng qua, tôi thường để tâm suy nghĩ. Tôi nhớ những khi đứng bên cạnh
cây cột vừa trồng trên ngọn núi. Một cơn lốc ào đến. Nhìn cây cột thanh mảnh rung
rung, nghe tiếng dây reo rào rào, thấy cây cột thật nhỏ nhoi giữa Trường Sơn
hùng vĩ. Hiện tượng gió, địa hình dốc núi và vật liệu kết cấu. Ba vấn đề xoắn
xuýt này tạo thành một thế lực ngăn bước đường dây. Hiểu nó và chế ngự nó, đường
dây sẽ hiên ngang đạp Trường Sơn mà đi. Thực tế đường dây đã đi rồi. Vấn đề thực
chất đã chín mọng như trái vả treo lơ lửng trên cành cây giữa suối. Tôi làm sao
hái được nó đây?
Tình cờ qua cuốn sách khí tượng, tôi lọc ra được một chi
tiết khá quan trọng. Liên tiếp leo qua một phần địa hình phức tạp nhất của dãy
Trường Sơn, đường dây phải chịu một áp lực gió lớn hơn quy định. Việc thay thế
giữa các khối không khí nóng và lạnh tạo ra loại gió "phơn" thật đặc
biệt. Gió "phơn" quần ở thung lũng tạo nên biến dạng, gây ra gió giật,
giông tố. Tác dụng đột ngột ấy, trực tiếp phá hoại đường dây. Phải lấy trường hợp
ấy làm điển hình trong tính toán. Một cây cột bình thường nhưng trồng trên núi
cao khác với khi trồng ở đồng bằng. Nó tựa như ngọn của một cây cột cao mà các
phần thân dưới được làm cứng bằng nhiều tầng dây co. Tôi đem vấn đề ra thảo luận
trong tiểu ban. Mỗi người góp một ý. Vấn đề càng thêm phong phú. Tất cả đều nhất
trí hướng tính như thế. "Phương pháp tính tương đương cột cao" hình
thành. Phương pháp này khác xa phương pháp tính cột trung gian trong quy định
bưu điện.
Vấn đề mới quyến rũ tôi như một người yêu. Tôi chìm
trong trong say mê và mỏi mệt. Những rây rớt của cơn sốt thường xuyên ám ảnh.
Có khi đang làm việc, tôi thấy ớn lạnh, vội lăn ra giường. Quay tròn như chong
chóng một lúc, lại hổn hển ngồi dậy, cắm đầu viết. Cuộc chiến đấu thầm lặng của
cả Tiểu ban như bếp lửa âm ỉ cháy. Nhìn ai cũng thấy chút xanh xao, nhưng đôi mắt
thì ráo hoảnh, tỉnh táo. Làm việc mệt, lại rủ nhau lang thang vào rừng. Quên
sao cảnh mấy đứa vất cho nhau những chùm dâu da ngọt lịm. Có lúc, cưa đổ một
cây chôm chôm, chúng tôi hái quả về ngâm rượu. Rượu chôm chôm thơm và nhẹ.
Nhưng uống vào cũng thấy người thoáng say. Ở Quảng Nam có quả "lười
ươi" thật độc đáo. Đem về ngâm nước, quả đang héo bỗng nở phồng ra như thạch.
Chúng tôi quen gọi là quả "thạch". Quả thạch ngâm nước trộn với đường
ăn không khác gì các hàng thạch giải khát ở Hà Nội. Đặc biệt là măng. Rừng núi Quảng
Nam vào đầu mùa mưa ngút ngàn măng nứa. Măng xào thịt hộp. Măng ngâm chua. Măng
luộc chấm muối vừng. Măng nấu canh cá mối. Măng ngâm ớt chỉ thiên. Điệp khúc
măng quay tròn trong các bữa ăn. Có buổi nắng, măng được xé nhỏ phơi khô. Mưa
thì đưa vào lò sấy. Sống với "măng cùng nứa" nhưng chúng tôi không
thiếu "bạn cùng". Có tình bạn nào bền như tình đồng đội. Thô trần và
vạm vỡ như tình đồng đội. Tình đồng đội! Đó là niềm thôi thúc không nguôi trong
lòng lính Trường Sơn.
Tính được cột rồi, tôi xoay sang cái bệ cột bướng bỉnh.
Làm sao tính được cái bệ cột cắt nhỏ làm hai, có khi làm ba khúc lại có thể đảm
bảo giữ vững cột như bệ cột liền. Tôi lại lục tung các chồng sách sờn cũ và ít ỏi.
Lần này, tôi chẳng thấy sự tình cờ nào trong các trang sách. Càng đọc sách,
càng bế tắc. Chẳng lẽ bó tay ư? Có lúc mệt quá, tôi chặc lưỡi. Thôi, hết mức rồi.
Lỗi tại mình đâu! Lỗi là vì ít sách quá, là vì làm thiết kế trong hoàn cảnh khó
khăn quá. Ranh giới giữa sự đầu hàng và sự làm việc hết mức của công tác kỹ thuật
chẳng rõ ràng. Không ai có thể buộc tội tôi khi tôi không làm điều này. Nhưng
tôi chẳng sao xua được cái mớ bòng bong ấy khỏi óc. Một hôm sau cơn mưa, vừa đi
vừa miết hai lòng tay vào nhau, tưởng tượng đó là hai mặt giáp nhau của hai
khúc bệ cột, tôi trượt ngã. Lồm cồm bò dậy lấm bê bết, tôi ngoái nhìn một vệt
giầy lê dài trên đất. Ta lông giầy mòn hết rồi. Đế giầy không còn đủ ma sát giữ
tôi đứng vững nữa. Chính lúc ấy có một điều rực lên như cây lá đổ giữa ngàn
xanh ngăn ngắt. Quên quần áo còn dính bùn, tôi lao vào bởi tìm các chồng sách.
Cuốn vật lý đại cương đây rồi. Tôi lật nhanh đến phần lực ma sát. Các dòng chữ
như chạy vào mắt tôi. Đây rồi. Muốn làm hai bệ cột đè chắc lên nhau thì trọng lực
khúc bệ cột phải thắng ma sát trượt giữa hai mặt tiếp giáp. Ôi! Sao vấn đề đơn
giản thế. Tôi ân hận bao nhiêu sự học tập không đến nơi đến chốn những năm đầu
đại học. Muốn nhận ra điều đơn giản ấy, tôi đã vấp phải một thực tế khá đột ngột.
Cắm cúi mãi vào sách, tôi ngẩng lên đã thấy mọi người vây quanh. Nhìn tôi ngơ
ngác, tất cả cười phá. Mới nghĩ rằng, mình còn nhem nhuốc quá. Tôi đi thật
nhanh ra suối. Tiếng cười rộn ràng như nâng bước chân tôi.
Vấn đề chính nhất là vấn đề điện khí, tôi làm sau cùng.
Với cách nhìn các thung lũng như bể điện phân, tôi thấy số liệu điện áp tạp âm
cũ như bưu điện thường dùng lại không thích hợp. Một số liệu khác thích hợp được
chọn. Đây là số liệu chỉ áp dụng chính cho trường hợp thời tiết lạnh và có tuyết
ở một số nước phương Bắc. Nhưng với Trường Sơn, nó lại thích hợp. Tuyết thì không
có nhưng sương mù phủ dày gần như quanh năm trong các thung lũng ấy.
Phần tính toán của tôi cũng kịp xong với các phần khác
của bản thiết kế. Chúng tôi hoan hỉ tập hợp sắp xếp và nghiên cứu thông qua.
Lính thi công dũng cảm kéo đường dây. Lính kỹ thuật chứng minh sự dũng cảm ấy
là cần thiết. Sự dũng cảm đến kinh ngạc.
Còn nữa
Đăng bởi Quang Hưng
(nguồn “Những chặng đường tín hiệu”. NXB QĐND 2005)
